मुंबई : कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) ने आजच्या डिजिटल युगात मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग बनत जगाचे स्वरूपच बदलून टाकले आहे. माहिती, बातम्या, फोटो, व्हिडिओ आणि सोशल मीडियावरील मजकूर क्षणार्धात तयार होऊन पसरत असताना, त्यामधील सत्य आणि असत्य ओळखणे सामान्य नागरिकांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहे.
AI ची ताकद आणि वाढती चिंता
AI आता केवळ विज्ञानकथेपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. बातम्या लिहिणे, व्हिडिओ तयार करणे, सोशल मीडियासाठी पोस्ट बनवणे अशा अनेक कामांमध्ये AI सक्रिय भूमिका बजावत आहे. मात्र, याच तंत्रज्ञानाच्या मदतीने फेक न्यूज, बनावट फोटो आणि दिशाभूल करणारी माहितीही मोठ्या प्रमाणात तयार केली जात आहे. AI द्वारे तयार केलेली माहिती इतकी वास्तवदर्शी असते की अनेकदा लोक सहजपणे त्यावर विश्वास ठेवतात.
फेक न्यूज कशी तयार होते?
AI च्या मदतीने बनावट फोटो, डीपफेक व्हिडिओ आणि खोट्या बातम्या कमी वेळेत आणि मोठ्या प्रमाणात तयार करता येतात. एखादी चुकीची माहिती आकर्षक मथळा आणि खऱ्यासारख्या प्रतिमांसह मांडली गेली, तर ती क्षणार्धात व्हायरल होऊ शकते.
खरं आणि खोटं ओळखायचं कसं?
तज्ज्ञांच्या मते, माहितीची सत्यता तपासण्यासाठी काही मूलभूत गोष्टी लक्षात ठेवणं अत्यंत गरजेचं आहे.
माहितीचा स्रोत तपासा
बातमी किंवा पोस्ट कोणत्या माध्यमातून आली आहे, ते विश्वसनीय आहे का, याची खात्री करावी. अधिकृत वेबसाइट, मान्यताप्राप्त वृत्तसंस्था किंवा विश्वासार्ह पत्रकारांकडून आलेली माहितीच ग्राह्य धरावी.
फोटो आणि व्हिडिओ बारकाईने पाहा
AI ने तयार केलेल्या फोटो किंवा व्हिडिओमध्ये अनेकदा लहान त्रुटी, अस्वाभाविक हालचाली किंवा चेहऱ्यावरील भाव विचित्र दिसतात. अशा गोष्टींकडे विशेष लक्ष द्यावे.
समाजावर होणारा परिणाम
AI मुळे शिक्षण, नोकऱ्या आणि संवादाच्या पद्धती झपाट्याने बदलत आहेत. मात्र, खोट्या माहितीमुळे समाजात गैरसमज, भीती आणि तणाव वाढत असल्याचंही चित्र आहे.
तंत्रज्ञान तज्ज्ञ प्रवीण देशमुख म्हणतात, “AI हे एक प्रभावी साधन आहे. ते कसं वापरलं जातं, यावर त्याचा परिणाम अवलंबून असतो. त्यामुळे सरकार आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांनी कडक नियम आणि प्रभावी तपासणी यंत्रणा उभारणं गरजेचं आहे.”
पुढचं पाऊल काय?
AI च्या युगात सजग नागरिक होणं हीच खरी गरज आहे. कोणतीही माहिती पुढे पाठवण्याआधी तिची खात्री करणे, प्रश्न विचारणे आणि आवश्यक असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. AI ने जग बदललं असलं, तरी सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे.
